Przejdź do treści
Na żywo
Lubię to
Śmiech
Złość
Płacz
Super
Porady

Deepfake, cheap fake, komora echa. Słownik dezinformacji z akcji mediów i jak sprawdzać treści

Portal i.pl w ramach wspólnej akcji mediów przeciw dezinformacji opublikował alfabetyczny słownik pojęć. Wyjaśniamy najważniejsze hasła i podpowiadamy, jak według NASK sprawdzać informacje oraz gdzie zgłaszać fałszywe treści.

RedakcjaRedakcja ·
Udostępnij
Skopiowano!
Niebieska maszyna do pisania z kartką, na której napisano fake news.
Zdjęcie ilustracyjne | Fot. Jorge Franganillo / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Deepfake, cheap fake, komora echa, prebunking - takie hasła trafiły do alfabetycznego słownika pojęć związanych z dezinformacją. Opublikował go portal i.pl, który pisze, że włączył się we wspólną akcję polskich mediów przeciw dezinformacji. Słownik ma pomóc czytelnikom rozszyfrować pojęcia dotyczące m.in. sztucznej inteligencji i technik manipulacji.

W ostatnich miesiącach polskie redakcje kilkukrotnie zapowiadały wspólne działania w tej sprawie. 7 maja 2026 r. Polska Agencja Prasowa (PAP), Telewizja Polska i Polskie Radio podpisały list intencyjny w sprawie inicjatywy „Sprawdzam to”, której centrum jest serwis sprawdzamto.pl. Projekt wspiera Ministerstwo Cyfryzacji. Od 19 maja Interia razem z Telewizją Polsat i Polsat News prowadzi akcję „Bez ciebie prawda nie ma szans”.

W czerwcu kampanię społeczną promującą rzetelne media zapowiedziała też Grupa RMF, zapraszając do niej inne media działające w Polsce.

- Jesteśmy w takich czasach, kiedy naprawdę musimy się zjednoczyć jako media - mówił wtedy Tomasz Ramza, prezes Grupy RMF, cytowany przez serwis Wirtualnemedia.pl.

Deepfake i cheap fake. Czym się różnią

Deepfake to fałszywe nagranie audio lub wideo stworzone przez sztuczną inteligencję (AI). Przedstawia osoby mówiące lub robiące rzeczy, których naprawdę nie zrobiły - tak definiuje je słownik pojęć projektu „Świadomy obywatel w cyfrowym świecie”, realizowanego przez Fundację Ypsilon Art w ramach programu Ministra Edukacji „Młodzi Obywatele”.

Słownik i.pl odróżnia deepfake od prostszej fałszywki, czyli cheap fake'a. To zmanipulowane nagranie, które powstaje bez zaawansowanej AI, na przykład przez spowolnienie lub przycięcie materiału. Państwowy Instytut Badawczy NASK opisuje cheapfake jako manipulowanie materiałem audiowizualnym za pomocą prostych, powszechnie dostępnych narzędzi.

Fake news, dezinformacja, misinformacja i malinformacja

Fake news to według słownika „Świadomego obywatela” sensacyjna wiadomość udająca prawdziwą, często szerzona w mediach społecznościowych. Dezinformacja to fałszywa lub zmanipulowana informacja rozpowszechniana celowo, by wprowadzić odbiorcę w błąd. Może służyć interesom politycznym, ekonomicznym lub społecznym.

Nie każda nieprawdziwa treść powstaje z premedytacją. Misinformacja to, jak podaje słownik i.pl, dezinformacja nieintencjonalna: treść nieprawdziwa, ale tworzona i rozpowszechniana bez zamiaru wyrządzenia szkody. Malinformacja to z kolei wykorzystanie informacji prawdziwej, ale z intencją wyrządzenia szkody.

Bańka informacyjna, komora echa, boty i trolle

To, co widzimy w mediach społecznościowych, zależy w dużej mierze od algorytmów. Decydują one o tym, co trafia do naszego feedu, na podstawie naszej aktywności i preferencji. Skutkiem bywa bańka informacyjna: użytkownik widzi głównie treści zgodne z własnymi poglądami, co może prowadzić do zamknięcia się na inne perspektywy.

Komora echa to według słownika i.pl utwierdzanie się w dotychczasowych racjach w wyniku wielokrotnego powtarzania tych samych treści w zamkniętym gronie osób i ograniczania poglądów odmiennych. Takie treści wzmacniają boty, czyli zautomatyzowane konta, które publikują wpisy, komentują lub lajkują, oraz trolle. Tak nazywa się ludzi lub zorganizowane grupy, tzw. farmy trolli, które celowo manipulują opinią publiczną przez prowokacje, kłamstwa i spam.

Techniki manipulacji, na które warto uważać

Cherry picking polega na wybieraniu tylko tych danych, które wspierają określoną narrację, z pominięciem faktów jej przeczących. Framing to przedstawianie tylko wybranych aspektów sprawy, co narzuca odbiorcy interpretację wydarzeń. Na przykład tę samą sytuację można pokazać jako sukces albo jako porażkę.

Filtr emocjonalny to sformułowania wywołujące strach, oburzenie lub gniew. Podszywanie to wykorzystanie cudzego wizerunku lub autorytetu do szerzenia szkodliwych treści, np. przez fałszywe konta albo fałszywe cytaty. Słownik „Świadomego obywatela” zwraca też uwagę na heurystykę dostępności: treści łatwo dostępne, popularne lub często powtarzane wydają się nam bardziej prawdziwe.

Jak sprawdzać informacje. Lista NASK

Kilka osób stoi w hali i przegląda telefony komórkowe.
Zdjęcie ilustracyjne | Fot. Rawpixel / Wikimedia Commons, CC0

Fact-checking to proces weryfikacji informacji pod względem zgodności z faktami i rzetelności źródła. Przydatne narzędzie to odwrotne wyszukiwanie obrazu. Pozwala znaleźć oryginalne źródło zdjęcia i sprawdzić, w jakim kontekście było wcześniej używane. Prebunking to z kolei zapobieganie dezinformacji, zanim się ona upowszechni.

NASK proponuje na stronie „Chroń się przed dezinformacją” prostą listę kontrolną, której pierwsze litery układają się w słowo SPRAWDZAM. Najważniejsze punkty:

  • Sensacja: sprawdź, czy emocje, które budzi dany komunikat, są uzasadnione.
  • Prowokacja: zachowaj rzeczowy ton dyskusji i nie ulegaj emocjom.
  • Racjonalność: oceń, czy komunikat brzmi racjonalnie.
  • Autor: sprawdź, kto napisał wpis lub artykuł i czy reprezentuje wiarygodną instytucję.
  • Wybiórczość: sprawdź źródła danych, cytatów i zdjęć oraz oceń, czy są wiarygodne.
  • Dyskredytacja: uważaj na treści, które obwiniają lub oczerniają ludzi i grupy, zgłaszaj treści obraźliwe.
  • Zamiar: zastanów się, kto zyskuje na rozpowszechnianiu danej treści.
  • Analiza: zachowaj spokój i weryfikuj treści w oparciu o rzetelne źródła.
  • Manipulacja: szukaj niepełnych i wybiórczych twierdzeń, oddzielaj opinie od faktów, porównuj kilka źródeł.

Gdzie zgłosić fałszywe treści

Treści, które wyglądają na nieprawdziwe lub wprowadzające w błąd, można zgłosić do NASK przez formularz zglos-dezinformacje.nask.pl albo mailem na adres [email protected].

Podejrzane SMS-y, np. z linkiem do fałszywej płatności, przekazuje się bezpłatnie na numer 8080 zespołu CERT Polska. Fałszywe strony i wiadomości e-mail zgłasza się przez formularz incydent.cert.pl.

Udostępnij ten artykuł

Skopiowano!
Lubię to
Śmiech
Złość
Płacz
Super

Komentarze0

Powiązane artykuły

Niezbędne cookies działają zawsze. Za Twoją zgodą dochodzą dwie rzeczy: analityka - zapisujemy przebieg wizyty i kliknięcia, żeby poprawiać stronę - oraz marketing, czyli narzędzie reklamowe serwisu społecznościowego. Robią to dostawcy spoza EOG. Możesz zgodzić się tylko na jedno, a zgodę wycofasz w stopce. Polityka prywatności, Polityka cookies.